mbanjani wakatolapo lwande

mbanjani wakatolapo lwande?

Banandi mwa abo wakatolapo lwande bakalembela kwendela munthowa yaba Karonga Prevention Study health and demographic surveillance system (hyperlink to Profile paper). Panyengo yakafukufuku wakumanyuma banthu bakalombeka usange bangazomelezga kuti bazakalondezgeke na kuphalilika vyakufukufuku wa vyakugonana na umoyo wakubaba. Tikasola vigaba vitatu kuti vilongole umu vigaba vya mumizi vilili mu boma la Karonga, ivyo vikusazga mizi iyo yakufupi na msewu wukulu na trading centre, mizi ya balimi bamkaya na mizi ya balovi mphepete mwanyanja. Banalume bakasoleka mwa apa na apa, mwakuwoneseska kuti banthu bakukhumbikwa bakhwaskika. Nimwanalume yumoza pela uyo wakakana kutolapo lwande muvidumbilano vyaumoyo wakhe, ivyo vikanozgekela umo iyo wakakhumbila. Vidumbilano vyapawumba vikaba vyakusuzga kunozgela. Pafupifupi banthu 80 pa 100 abo bakalembeka kale bakiza pavidumbilano.   

Mwantheula tikapulika kufuma ku banalume bakupambanapambana kusazgila abo nkhanandi vibi yayi kusangika pa nyumba. Vyakulemba umo tikendanga vikalongola umo ngozi, ulwale na kugwila ntchito mwankhongono vikachedweskelanga vidumbilano (mwachiyelezgelo balovi wakendelanga mwela wanyanja umo ulili ndipo kuti bakalindizganga panyumba yayi nanga wuli mwapangana). Bakufufuza bakalutanga na njala zabo nakusunga nyengo mwakuti wakhwaskane na abo balikulembeka ntchito pa nyengo ya chakulya cha muhanya.

VYAKULEMBA UMO WAKENDELA GREEN KAPIRA

“Nkhafika panyumba ya wakutolapo lwande uyu kachibili padazi ili na nyengo ya 14:00hrs. Nkhapokeleleka na muwoli wakhe uyo wakapyelanga pa lufukwa. Tati tatauzgana wakandiphalila kuti mfumu wakhe wagona chifukwa walowanga somba usiku kweniso kwamba namulenji mpaka muhanya. Bati bamuwuska mutulo mbwenu tikatauzgana. Nkhaba wakukondwa nati namuwona wakutolapo lwande uyu chifukwa ndakhala nkhupambana nayo kwakukwana 8 panyumba pakhe nanga tibe kuti tapangana. Wakatondekanga kusangika, muwoli wakhe wakazgolanga kuti waluta kukalowa somba panyengo yose iyi nkhalutanga. Pakutauzgana tose tikaseka kuyana naumo nkhatondekelanga kumusanga. Wakutolapo lwande wakalongosola vinandi vyakukhwaskana naumoyo wakhe, nyengo zinyakhe wakasekanga na kukondwa. Nkhaghanaghana kulekelezge vidumbilano nati nawona kuti wakutolapo lwande wamba kusiwa”

VYAKULEMBA UMO WAKENDELA BLESSINGS MWANDOSYA 

“Apo nkhaghanaghananga zakufumapo ndipo vula yikamba kulokwa chomene, mwantheula ivi vikanipangiska kuti ndikhale nyengo yitali na wakutolapo lwande. Bakawa na vyakuvwala vyakuti wasone kweni pakuti nkhaba ndichali penipapo wakatondekanga kwamba kusona, sono nkhamuphalila  kuti palije suzgo. Tikamba kuchezga ndipo bakawa na visambizgo viwemi vya nthengwa panyengo iyo bakasonelanga.” 

VYAKULEMBA UMO WAKENDELA AARON NDOVI

“Tikapulikana na wakutolapo lwande kuti tizadumbiskane na nyengo ya 11:00. Pakuti wakutolapo lwande wakawavya foni nkhanyamuka kuya kunyumba kwakhe nyengo ya 10:00. Apo nkhaba paulendo wakuluta kukaya kwawo nkhawona wakutolapo lwande waghegha muwoli wakhe namwana panjinga. Bakaniphalila kuti wakuluta kuchipatala cha Private ku Uliwa kuti wakapenje mankhwala wa mwana uyo walwala. Bakati pakwamba banguluta kuchipatala chaku Fulirwa sono bati basanga kuti kulije munkhwala ndipo baghanaghananga zakuluta kuchipatala cha private. Tikapulikana kuti tisinthe za zuwa la vidumbilano. Pati pajumpha mazuba yachoko nkhazalutaso kunyumba yawakutolapo lwande uyu na nyengo ya 8:40. Ndati ndafika muwoli wakhe ndiyo wakandipokelela nakundipasa mpando wakuti nikhalepo. Bakandiphalila kuti wakutolapo lwande uyu baluta kukapenja mkusa wakukakila mbuzi pathondo lapafupi nanyumba kweni wizenge nyengo yiliyose.”

Mwantheula, banalume 55 na bawoli babo 42 ndiwo bakatolapo lwande muvidumbilano vya umoyo wabo, nakusazgilapo banalume 50 na banakazi kutolapo lwande muvidumbilano vya pawumba. Banthu bose bakatola chigaba chakumpoto kuba kukwabo, banandi mwaibo bakaba ba Tumbuka. Banalume bachoko chomene bakaba bambula kutola. Banalume abo bakaba balala chomene bakaphala mwa myati ivyo bakakumananga navyo, kwamba kukutolapo banakazi 5 mpaka 10 nakachibwezi kapasukulu. Apa banyakhe bakasuzgika na vyakuwinya vyakubavya mwana banyakhe bakababa bana 12. Waliyose wakadokelanga kuzenga nyumba yamalata, apo bakawuskapo ntchito yakuvuska yakwegha chaka na chaka. Apo banyakhe bakakhalanga mu ukavu banyakhe bakakhalanga mwakufwasa munyumba za njelwa, simenti na magalasi, magesi na Television. Hafu wabanthu bakutolapo lwande bakagwiliska ntchito ma foni. 

Baliyose bakaba kuti bafikako ku pulayimale ndipo bachoko waka ndiwo wakamalizga sekondale nakulutilizga. Banalume banandi bakaba balimi, bakulondezgapo bakawa balovi, ba bizinesi na bantchito ngati basambizgi, bakalipentala na bakugwila ntchito zachipatala. Vikati vyajumphapo vyaka 10 vya ntchito yakupima HIV ivyo vikapangika na bachipatala, mawupu ya mvikaya na abo bakupanga kafukufuku wa nyumba na nyumba, banalume banandi bakajimanya umo balili munthupi mwawo, ndipo mwakuchiskika bakasanga munkhwala.  

Mapu ya Malawi yakulongola chigaba cha Karonga Health and Demographic Surveillance Site (HDDS) mu boma la Karonga ilo lili kuwumalilo kumpoto kwa Nyanja ya Malawi. Mapu yachibili yichoko yikulongola nyumba na vipatala vya mu. © Karonga Prevention Study

Mapu ya Malawi yakulongola chigaba cha Karonga Health and Demographic Surveillance Site (HDDS) mu boma la Karonga ilo lili kuwumalilo kumpoto kwa Nyanja ya Malawi. Mapu yachibili yichoko yikulongola nyumba na vipatala vya mu. © Karonga Prevention Study